Om in de juiste tijdsgeest te komen zou het een goed idee zijn om eerst de chronologie te lezen:

Belangrijke datums om te onthouden:

1940

10 Mei: Duitsland valt Nederland aan
14 Mei: Bombardement van Rotterdam
15 Mei: Nederland capituleert

1941

Februari: Verplichte tewerkstelling in Nederland ingesteld

1942

Maart:  Verplichte tewerkstelling in Duitsland begint

1943

Mei:  Arbeitseinsatz en Razzias (Nederlandse werkers werden verplicht en toen geronseld om naar Duitsland gestuurd te worden om de Duitser met de oorlog te helpen

1944

Juni: Total Kreigseinsatz (Totale mobilisering van de Nederlandse werkers om de Duitsers met de oorlog te helpen.

5 September - Dolle Dinsdag: (Duitse troepen en collaborateurs  raakten in paniek en probeerde te ontvluchtten toen de geallieerden de Rijn over probeerden te komen toen operatie "Market Garden" begon.

18 September: Staking begint bij de Nederlandse spoorwegen.

25 September: "Market Garden" (Ge documenteerd in de film "Een brug te Ver") faalt bij Arnhem

Eind September: Voedselvoorziening slecht

10/11 November: Grote  razzia’s om Nederlandse mannen en jongens op te  pakken voor slavenarbeid in Duitsland.

1945

1 Maart: Brug over  de IJssel gesloten door de Duitsers om voedselvoorziening aan West-Nederland te stoppen

14 April: IJsselbrug bij Zwolle opgeblazen

18 April: Hattem  bevrijd

5 Mei: Duitsland capituleert

Opsomming: Vanaf de Duitse invasie in 1940  werden de omstandigheden langzaam maar zeker slechter. Steeds meer Nederlandse mannen werden opgepikt om als slaven in Duitsland te werken. Economische activiteit stopte eind 1944. In het begin van 1945 was het hopeloos. Degene die nog niet op de hongertocht vertrokken waren en nog de kracht hadden vertrokken begin 1945. 
 

Om het verhaal in de juiste samenhang te zetten, beschrijft deze pagina de omstandigheden die leidden tot de hongertocht. Het belicht speciaal de periode toen de belangrijkste gebeurtenissen plaatsvonden.

Nederland  werd aangevallen door Duitsland op 10 mei 1940. De neutrale Nederlanders  waren geen partij voor de geharde, ervaren Duitse stormtroepen. Na het bombardement van Rotterdam op 14 mei capituleerde de Nederlandse regering zonder enige voorwaarden op 15 mei 1940.

Terwijl de Nederlanders zeer tegen de bezetting waren, ziet het er naar uit dat in het begin de Duitse bezetters zich redelijk gedroegen tegenover de burgerbevolking. Natuurlijk, de Nederlandse en Duitse bevolking komen van dezelfde Germaanse stam.

Inderdaad vonden de Duitsers hun invasie van Nederland nodig om het land te beschermen tegen een invasie door de Engelsen die al sinds september 1944 een blokkade voor de Nederlandse havens hadden gelegd. De blokkade eiste een hoge tol omdat het veel werkeloosheid veroorzaakte en de economische activiteit hard achteruit ging.

Ongeveer in 1943 ging de kwaliteit van het leven hard achteruit. Toen al hadden de Duitsers zware verliezen ondergaan op het oostelijk front (tegen Rusland) en grote verliezen in Noord Afrika. In juni 1944 landden  de geallieerde  troepen op de stranden van Normandië om Europa te bevrijden . Tegenstand in Nederland werd sterker en de ondergrondse strijdkrachten begonnen de Duitsers dwars te zitten. De Duitse vergelding was wreed.

Een familielid in Australië schreef:

In het boek "Kroniek van Nederland" vond ik het volgende: Op verzoek van de Geallieerden riep de Nederlandse regering (in Londen) de avond van 17 sept. 1944 op tot een spoorwegstaking. Vrijwel het hele personeel der N.S. gaf aan de oproep gehoor. Ik neem dus aan dat die staking dezelfde of de volgende dag ingegaan is.

Uit datzelfde boek: Op 12 maart 1945 werden om 10.00 uur in de morgen, in de Goeresestraat op Rotterdam-Zuid 20 mannen gefusilleerd.  De oudste was 55 jaar en de jongste 19 jaar. Ik dacht ook altijd dat dit op de Pleinweg gebeurd was maar misschien is alleen dat herdenkingsmonument op de Pleinweg terechtgekomen.

De datum van deze gruwelijkheid heeft vragen naar voren gebracht die de auteur na liet denken over de juiste datum van zijn eigen hongertocht. Het ligt hem bij dat in een somber fascinatie, zijn moeder gevraagd had om te mogen gaan kijken. Zij verbood dat absoluut. De Nederlandse stoïcijnse reactie was om dit bloedbad niet te erkennen om de Duitsers niet de voldoening te geven om hun tranen te zien.

Maar, het zou betekenen dat als wij toen nog steeds (tegen de tijd) in Rotterdam waren dat: (1) Wij de hongerwinter in Rotterdam overleefd hadden; (2) dat wij veel later op onze hongertocht vertrokken zijn; en (3) dat wij maar voor een vrij korte tijd in Hattem zijn geweest. De ervaring in Hattem heeft een zeer grote impressie op ons gemaakt.

Dit kan een belangrijke ontdekking zijn omdat het ook andere herinneringen beter in het verhaal kunnen aanpassen. Een van die herinneringen is dat Ma ons dwong om de hele dag maar stil in bed te liggen zodat wij zo weinig mogelijk energie zouden gebruiken. Uit haar kleine inkomen had zij voor mij, na veel smeken, een postzegel album gekocht. Ze vertelde mij om in bed maar steeds naar die postzegels te kijken. De postzegels waren betoverend met al de namen en plaatjes van die ver weg gelegen plaatsen. Ik denk dat het mij een verlangen gaf om na de bevrijding al die plaatsen te bezoeken.

Toen ik in 1954 Nederland verliet om als een emigrant naar Australië te gaan dacht ik dat het het veiligste was om het postzegelalbum maar thuis te laten. Ma bewaarde  het album vele jaren maar op een bepaald moment vroeg ze of ik het album terug wilde hebben of dat zij het aan een neefje mocht geven. Ik dacht dat ik niet langer  recht op het album had. Het jonge neefje, die niet van de emotionele waarde van het album voor de familie afwist, verkocht het.

Een familie lid in Nederland stuurde het volgende uittreksel:

Voor ruim 20.000 Nederlanders kwam de bevrijding te laat; zij overleden aan de gevolgen van de honger en kou in de winter van 1944/1945. Hoe kon dat gebeuren? Een aantal veelvoorkomende vragen over de hongerwinter en de antwoorden daarop.

Wat is de hongerwinter?

Met de hongerwinter wordt bedoeld de periode tussen oktober 1944 en april 1945, toen er in het bezette westen van Nederland onvoldoende voedsel was. Ruim 20.000 mensen sterven in die rampzalige winter door ondervoeding en kou. 

In oktober 1944 leefden de mensen in de grote steden van West-Nederland al op een hongerrantsoen: 1 brood en 1 kilogram aardappelen per persoon per week. Veel is dat niet, maar het vergt toch een aanvoer van 25.000 ton graan per maand. 

Van begin november ’44 tot begin december wordt er echter maar 9.000 ton vervoerd. Zo kondigt zich de catastrofe aan.

Waarom was er onvoldoende voedsel?

Ruwweg zijn daarvoor vier redenen:
 
* De algemene spoorwegstaking op bevel van regering in Londen. De regering in ballingsschap wilde daarmee voorkomen dat de Duitsers versterkingen naar West-Nederland zouden sturen;

* In reactie op de spoorwegstaking verboden de Duitsers vervoer voedsel en brandstof via de binnenvaart; 

* Door de strenge winter bevroren de rivieren en kanalen, waardoor transport over het water ook na het opheffen van het verbod vrijwel onmogelijk was;

* Ook al zouden de treinen rijden en de schepen varen, Nederland was verscheurd door oorlogsgeweld. De kans op geallieerde bombardementen was groot en een aantal rivieren, zoals de Waal bij Nijmegen, maakten deel uit van de frontlinie.

Waarom werd alleen West-Nederland getroffen door de honger?

In het bezette noorden en oosten van Nederland waren veel boerderijen en die hadden volop voedsel. Zuid-Nederland was al bevrijd en kende ook geen voedseltekorten. Bovendien waren de mensen in die gebieden veel meer zelfvoorzienend. 

Ze wisten bijvoorbeeld hoe ze voedsel lang konden bewaren, onder meer door het te wecken, en hoe ze brood konden bakken. En niet onbelangrijk: er woonden veel minder mensen dan in het verstedelijkte westen.

Hoe kwamen de mensen alsnog aan voedsel?

Voor de honderdduizenden inwoners van de grote steden in het westen van Nederland waren er een paar nauwelijks toereikende mogelijkheden om aan voedsel te komen: 

* De NSB-regering probeerde het weinige voedsel eerlijk te verdelen door gaarkeukens in te stellen;

* Op het platteland was wel voedsel beschikbaar en lange rijen mensen gingen te voet of met handkarren naar boerderijen om voedsel te halen. Deze tochten, zeer gevaarlijk vanwege kou en oorlog, staan bekend als de hongertochten;

* De inwoners van West-Nederland vulden hun karige dieet aan met rozenbottels, tulpenbollen, suikerbieten en zelfs honden en katten. 

Hoe zit het met het Zweedse wittebrood?

Veel mensen herinneren zich dat Zweeds wittebrood werd gedropt door de geallieerden. Dat is echter nooit gebeurd. 

Wel waren aan het begin van 1945 enkele schepen van het Rode Kruis uit het neutrale Zweden de haven van Delfzijl binnengevaren met aan boord graan. Daarvan bakten de Nederlandse bakkers het wittebrood dat samen met de Zweedse margarine vanaf 27 februari 1945 werd uitgedeeld.

Waarom grepen de geallieerden niet in?

De Nederlandse regering hoopte dat de geallieerden via Brabant en Zeeland snel naar West-Nederland zou doorstoten. Dat was al eens geprobeerd tijdens de operatie Market Garden in september 1944 waarbij Zuid-Nederland werd bevrijd. Toen kwamen de geallieerden tot Arnhem en niet tot de toenmalige Zuiderzee, zoals wel was bedoeld. 

Daarna richtte het Amerikaanse en Britse opperbevel van de geallieerden zich op het zo snel mogelijk innemen van Duitsland. Het bevrijden van West-Nederland werd te gevaarlijk geacht:

* De Duitsers konden makkelijk grote stukken land onder water zetten;

* De verzetsgroepen waren te zwak om de geallieerden efficiënt te assisteren;

* Het gebied was met vier miljoen inwoners druk bevolkt waardoor de strijd veel slachtoffers zou eisen. Toen de Nederlandse regering in Londen begreep dat de bevrijding van West-Nederland nog wel enige maanden op zich kon laten wachten, werd gezocht naar een mogelijkheid om de Nederlanders van voedsel te voorzien. 

Terwijl in Londen werd nagedacht over het inzetten van het Rode Kruis en in het bevrijde Zuiden voedseldepots werden aangelegd, stelde de NSB-regering van Seyss-Inquart de geallieerden voor om een soort onofficiële wapenstilstand in te stellen, zodat naar mogelijkheden kon worden gezocht om voedsel aan te voeren.

Important dates to remember:

1940

May 10: Germany invades the Netherlands
May 14: Bombardment of Rotterdam
May 15: The Netherlands surrenders

1941

February: Compulsory labor in Holland

1942

March: Compulsory labor in Germany starts

1943

May: Forced war labor and Razzias (Dutch workers were forced to support the German war effort and were rounded up to be transported to Germany)

1944

June: Total mobilization of Dutch labor to support the German war effort

September 5 - "Mad Tuesday": (German troops and collaborators panic and try to escape when the allies attempt to get across the Rijn River when launching operation "Market Garden."

September 18: General strike by all Dutch railway workers

September 25: Operation "Market Garden" (One bridge too far) fails.

September-end: Food supply deteriorates precipitously

November 10/11: New razzias to round up Dutch males for slave labor in Germany.

1945

Maart 1: Bridge over IJssel River closed by Germans to block transportation of food to west Holland

April 14: IJssel Bridge near Zwolle blown up

April 17: Hattem liberated

May 5: Germany surrenders

Summary: Since the German invasion in 1940 conditions slowly worsened. More and more Dutch males were conscripted to work as slave labor in Germany. Economic activity slowed down till it virtually stopped by end-1944. By early-1945 is was hopeless and those that had not gone on the hongertocht in 1944 and still had the strength to do so left in early-1945.

To set the story in the right context, this page described the circumstances that gave rise to the hongertocht. It focuses on the time frame in which the main events took place.

The Netherlands was invade by Nazi Germany on May 10, 1940. The neutral Dutch were no match for the battle-hardened storm troops. After the bombardment of Rotterdam on May 14,  the Netherlands unconditionally surrendered on May 15, 1940.

While the Dutch greatly resented the invasion, it appears that the German troops were initially benevolent towards the population. After all, the Dutch and Germans hail from the same Germanic stock.

Indeed the Germans saw their invasion of the Netherlands as necessary to protect the country from the British that had laid a naval blockade to Dutch ports. The blockade came at a high price, as it caused massive unemployment and significantly slowed economic activity.

By about 1943 living conditions started to decline rapidly. Already by then, the Germans had suffered setbacks on the eastern front (against the USSR) as well as a major defeat in Northern Africa. In June 1944 allied forces landed on the beaches of Normandy to liberate Europe. Resistance in the Netherlands stiffened and underground resistance fighters started to harass the German occupiers. German reprisals were savage.

A relative in Australia writes:

"In the book "Chronicles of the Netherlands" I found the following: At the request of the Allies, the Netherlands Government in-exile, on the evening of September 17, 1944, called for a general strike by Dutch railway workers. Virtually all staff of the Netherlands Railways responded.

German reprisals for this and other sabotage saw on March 12, 1945, at 10 in the morning, on the Goerese street, corner Pleinweg, (Near our house in Rotterdam South) the execution of twenty males. The oldest was 55 and the youngest was 19 years old. Their corpses were left out as a grim reminder that resistance leads to reprisal even, as in this case, those executed had no connection with the Dutch resistance movement."

The date of this atrocity has caused the author to rethink the timing of his own "hongertocht." He recalls that, in morbid fascination, he had asked his mother for permission to go and look. She forbade that absolutely. The Dutch stoic response was to ignore the massacre as a defiance to not show the Germans the satisfaction by crying about the loss.

However, it does mean that if we were still in Rotterdam at that time and that: (1) we had survived the hunger winter in Rotterdam; (2) had left much later on our "hongertocht" than initially thought; and (3)  than we had been for a relatively short period in Hattem. The Hattem experience carries perhaps a disproportionate experience in our minds.

This was a significant finding. It places some recollections in a more precise context. The memories were that Ma required us to just lay in bed during the day so that we would use the minimum amount of energy. Out of her meager income she had bought me a postage stamp album. I was told to just look at the stamps while in bed. The stamps were fascinating, showing the names and pictures of far away places. It installed a desire for travel and, when liberated, to visit these places.

When I left in 1954 as an emigrant for Australia I thought that the album better be left at home. Ma kept that album for me for many years but at some stage asked me whether I wanted it back or if she could give it to a nephew. I felt that I no longer had a right to the album. The young nephew, not knowing the emotional significance of that album to the family, sold it.

A relative in Holland sent us the following extract:

For more than 20,000 Dutchmen the liberation came too late; they had perished of starvation and the cold in the 1944-1945 winter. How could that have happened? Here are a number of often asked questions about the hunger winter en the answers:

What was the hunger winter?

With "hunger winter" is meant the period between Octobe2 1944 and April 1945, that was, when the occupied western part of the Netherlands did not have sufficient food. More than 20,000 people died of starvation and the cold in this disastrous winter.

In October 1944 the population in the large cities of West-Netherlands were already living on hunger rations: 1 loaf of bread and 1 kilogram of potatoes per person per week. That isn't much but it still required the delivery of 25,000 tons of grain per month.

However from the start of November till the beginning of December 1944 only 9.000 tons were transported. That's how the catastrophe started.

Why was there insufficient food:

Roughly speaking there were four reasons:

* The general railway strike ordered by the Dutch government in London. The government-in-exile thus wanted to prevent the Germans from sending reinforcements to western Netherlands;

* As reprisal for the railway strike the Germans prohibited the transportation of food and fuels using inland vessels;

* Because of the severe winter rivers and canals were frozen so that even after the prohibition was lifted water transport was virtually impossible;

* Even if the trains were running and transportation by boat would have been moving, the Netherlands was crippled because of the devastation wreaked by the war. The chance of bombardments by the Allies was great and several rivers, like de Waal at Nijmegen, were part of the war front.

Why was it that only the west Holland was starving?

In occupied north and east Netherlands were farming communities and, therefore, had plenty of food. The southern part of the Netherlands had already been liberated from German occupation and hence had no food shortages either. In addition the people in these areas were better situated to provide for themselves.

For example, they knew how store food for long periods, how to preserve foods and hoe to bake bread. Most importantly not many people lived in these areas as compared with the heavily populated west.

How did these people still get some food?

For the hundreds of thousands inhabitants of the large cities in the west of the Netherlands there were only a few not very satisfactory ways to get food.

* The NSB-government attempted to fairly distribute the little food that was available through the establishment of communal kitchens;

* In the rural communities there was food available and long processions of people walked, often with handcarts to the farms to get food. These expeditions, that were quite dangerous because of the cold and the war are now as the "hongertochten" (Hunger marsh/expedition/journeys.)

* The inhabitants of west Netherland supplemented their meager diet with Rose-hip, tulip bulbs, sugar beets, and even dogs andcats.

What this about Swedish white bread?

Many people think that they remember that Swedish white bread was dropped from allied planes. However, that never happened.

But there were in the beginning of 1945 several ships belonging to the Red Cross from neutral Sweden with grain onboard had arrived in the northerly harbor of Delfzijl. From that the Dutch bakers baked white bread that, together with Swedish margarine, was distributed from 27 February 1945 onwards.

Why didn't the Allies come to the rescue?

The Netherlands Government (in exile) had hoped that the Allies would soon penetrate, via Brabant and Zeeland, to west Netherlands. That had been attempted already in Operation Market Garden, when in September 1944, the southern part of the Netherlands was liberated. But the Allies came only as far as Arnhem and not the then Zuider Zee, as the intention had been.

Thereafter, the American and British Supreme Command decided to put their efforts in the capture of all of Germany in the fastest possible way. The immediate liberation of west Netherlands was considered too dangerous because:

* The Germans could have inundated large areas of land thus halting any Allied advances;

* The internal Guerilla Forces were considered too weak to be able to assist the Allies efficiently;

* The west of the Netherlands was densely populated with 4 million inhabitants and a battle in that area could result in heavy casualties. When the Government in exile in London realized that the liberation of West Netherlands could take several more months, it requested for the opportunity to supply the population with food.

While in London the thought was to mobilize the Red Cross and to provide food storage depots in the liberated South, proposed the NSB-Government of Seyss-Inquart to the Allies to declare an unofficial armistice so as to open the way for finding means to transport food.