The Author: Eltjo van Leeuwen, Rotterdam, Holland

Eltjo van Leeuwen schrijft:

Hongertocht 1944

Het verhaal in de Oud Rotterdammer gelezen. Ik kan vertellen dat het met mij en mijn moeder en broer het zelfde vergaan. Het werd steeds moeilijken om in Rotterdam, zelfs in de buitenwijken, om aan eten te komen. Daarom besloot mijn Moeder dat wij naar Groningen zouden gaan. Mijn moeder kwam oorspronkelijk uit Groningen.

Wij woonde in Oud Ijsselmonde. Van daar ging mij moeder diverse malen voor aardappelen naar de Hoeksewaard. Ze liet zich zelfs in de nacht klandestien over de Oude Maas roeien want de Barendrechtse brug was door de Duitser adfgesloten. Mijn Moeder was een heel moedige vrouw. Dat realiseer je nu als je er over terug denkt wat zij heeft opgeofferd. Het is overweldig wat ze allemaal tot stand heeft gebracht. Ze cijferde zich zelf helmaal weg.

Ze was altijd in de weer om een oplossing te vinden van de hongersnood. Ze stond voor dag en dauw op om langs boerderijen te gaan voor melk. Ze ging zelfs tot Ameide toe. En al die afstanden afleggen met eeen fiets zonder versnelling met massive banden. Dikwijls ging zij zelf zonder eten het huis uit. Hoe was dat mogenlijk vraag je nu af. Dat was voor mijn moeder werkelijksheid.

Het werd steeds moeilijken om voor eten te zorgen. Daarom werd besloten naar Groningen te gaan. Maar mijn moeder zorgde eerst nog voor mijn vader om er zeker van te zijn dat genoeg eten voor hem was want, omdat hij ondergedoken zat, bleef hij achter.

Ik zal nu in het kort een verslag geven van onze reis naar Groningen. Naderhand wil ik daar wel uitgebreider op in gaan als iemand er op gereageert. Vanaf 1940, na het bombardement van Rotterdam, woonde wij in Ijsselmonde. Wij zijn, net als jullie, van IJsselmonde, met het bootje naar de Kralingse Veer over gegaan. En toe was het lopen.

Wij liepen via de IJsselmondselaan richting Capelle aan de Ijssel, Gouda, Utrecht, Zeist, Amersfoort naar Harderwijk. In Doorn hebben wij midden in de bossen overnacht in een villa. Mijn broer sliep daar in het stro in de paardenstal. Daarna hebben wij in Putten overnacht. Vandaar richting Zwolle. Een eind voor de brug, ik neem aan bij Nunspeet, konden mijn broer en ik met een boerenkar uit Staphorst meerijden en mijn moeder kon toen op haar fiets er achteraan. Wij hadden maar een fiets bij ons met een koffer er op met wat kleeding voor mijn broer en mij.

Wij hadden geluk dat wij op die boerenkar zaten want de meeste mensen werden tegen gehouden voor de brug naar Zwolle. Het was een heel moeilijk gebied want daar moest een soort indentiteitsbewijs laten zien van de plaats waar je vandaan kwam. Als je dat niet kon tonen dan werd je op een transpoort gezet terug naar de plaats waar je vandaan kwam. Het was over de brug spergebied.

De bevolking van Staphoorst  gaf ons de raad om s’avonds een weg in de richting een gebied "de Wijk" te nemen. Wij hebben dat gedaan maar kwamen onderweg een Duitser tegen die de wacht hield bij een spoor tunnel. Deze was gelukkig ook een beetje bang, net als wij, dat wij opgepakt zouden worden maar dat gebeurde gelukkig niet. Hij zij alleen maar gedag en wij deden het zelfde.

Die dag had het behoorlijk geregend. Wij waren behoorlijk nat en s’avonds laat begon de maan helder te schijnen. Toen begon onze moeder te zingen dat leidje van het karretje dat op de zandweg reed - de maan was helder en de weg was breed. (Het hele ten einde triestige rijmpje staat hieronder.) Dat alles om er voor ons de moed er in te houden. Wij zijn toen langs een heel lang kanaal gelopen. Ik denk dat dit de Hoogeveensevaart was. Daar lagen verschillende turf schepen. Deze moesten voor de Duitser turf vervoeren. Verschillende mannen stonden daar te praten. Daarbij was een Groningse schipper.

Het waren maar kleine schepen met een kleine woning maar we mochten aan boord. Er stond een fornuis. Wij sliepen op stoelen en moeder heeft bij het fornuis onze kleren gedroogd. Wij kregen Duitse kuch te eten. De volgende dag hoorde wij van de schipper dat de Duitsers alle boerderijen waren afgeweest en de mensen opgepakt heeft die daar niet thuis hoorden. Ze werden gelijk op een transpoort gezet terug naar de plaats waar ze vandaan kwamwen. Wij hadden geluk gehad dat wij op dat bootje zaten. Het geluk was ook met ons de volgende dag.

Onderweg kwam er een grote trailer aan. Deze was ingevoorderd om generator blokjes, dat waren de blokjes hout welke gebruikt werden voor het stoken van generatoren van Duitse militaren wagens. Mijn broer stak zijn hand op. Mijn moeder riep "die stopt toch niet." Maar hij stopte wel. Wij gingen achterop. Ook de fiets kon mee. De trailer ging richting Assen. Daar kreeg de chauffeur te horen dat hij eerst naar Groningen moest. Wat voelde wij ons gelukkig. In de stad Groningen hebben wij in Hotel Tugers rode kool met aardappelen gegeten. Vandaar uit zijn we naar Huisinge en Middlestum, onze eindbestemming, gelopen.

Dat was mijn verhaal voor het moment. Wanneer er belangstelling is van de gene die hier op willen reageren of die het zelfde hebben ondergaan sta ik open om meer informatie te geven. Ik ga eindigen met hartelijke groeten.

E.R. van Leeuwen, Rotterdam

Hunger March 1944

I red the story in the Oud Rotterdammer. I can tell you that I, my mother and brother had the same experience. The times were getting more and more difficult in Rotterdam, even in the outskirts, to find food. That's why my mother decided that we should go to Groningen, the province from which she originally had come.

We lived in Old IJsselmonde. From there my mother went several times to de Hoeksewaard to get potatoes. She let herself be, illegally, rowed across the Old Maas because the Barendrechtse bridge had been closed by the Germans. My mother was a very brave woman. That's something that one realizes how much she has sacrifices. It's overpowering how much she has achieved. She completely took her own interests out of the calculation.

She was always on the go to find a solution to the hunger crisis. She got up in the morning before the sun rose to do the rounds of the dairy farms to get milk. She went as far as Ameide and than to know that she covered all those distances on a bicycle without gear and solid tires. Often she would leave the house without having eaten anything. How that was possible remains a question.

All the time it was getting more difficult to get food. That's why we decided to go to Groningen. But before leaving my mother first took care of my father to make sure that there was enough to eat for him. Because he was in hiding he had to stay behind.

I'll now give a brief report about our journey to Gronongen. Later on I could go in more detail if someone reacts to this story. From 1940, after the bombardment of Rotterdam, we lived in IJsselmonde. We, just as you did, crossed the river from IJsselmonde to Kralingse Veer. From then on it was walking.

We walked, via the IJsselmondselaan in the direction of Capelle aan de IJssel, Gouda, Utrecht, Zeist, Amersfoort to Harderwijk. In Doom we stayed overnight in a villa right in the middle of the woods. My brother slept in the straw in a horse stable. Thereafter we stayed overnight in Putten. From there onwards in the direction of Zwolle. A long way before the bridge, I think that it was in Nunspeet, my brother and I could ride along on a farmers cart and our mother could follow on her bicycle. We had that bike so that we could carry clothes for my brother and I.

We were lucky that we sat on the cart because most people were stopped before the bridge to Zwolle. It was a very difficult area because one had to show a sort of identity card that indicated from which place you came. If you couldn't show that you were immediately placed on a transport that would take you back to the place you came from. Beyond the bridge is was a forbidden military area.

The population in Staphorst advised us to travel at night in the direction of an area called "De Wijk." Wie followed that advise but along the way we ran into a German soldie who was standing guard near a railway tunnel. Fortunately, he was a little scared, as we were, that we would be picked up but fortunately that didn't happen. He only said "Good Day" and so did we.

It had rained heavily during the day. We were quite wet and late in the evening the moon came out. At that moment our mother started to sing the song about the car that rode on the sandy track - and the moon was clear and the road was wide. (The whole text of that sad song is shown hereunder.) She did that to cheer is up so that we wouldn't despair.  We then walked along a very long canal. I think that this might have been the Hoogeveensevaart. There were quite a few boats moored there that transported peat moss. They had to transport that for the Germans. Several men stood talking there and one was a skipper from Groningen.

These were only small boats with very small living quarters but we were allowed on board. There was a furnace. We slept that night on chairs and our mother had dried our clothes during the night in front of the furnace. We were give to eat some German army bread. The next day we heard that the Germans had visited, during the night, all the nearby farmhouses and had rounded up all the people who didn't belong there. That had been placed on a transport to be sent back. We had been lucky that we had been on that little boat for the night. Luck would be with us also on the next day.

Along the way a large trailer was catching up to us. It had been confiscated to transport "generator" blocks that were usd to fire generators to produce a gas on which the German military trucks could run. My brother put his hand up. My mother called out, "He's not going to stop anyway." But he did stop. We could sit on the back and the bicycle could also fit there. The trailer went in the direction of Assen. On arrival there the driver was told that he first had to go to Groningen. We felt so happy. In the city of Groningen we ate at Hotel Tugers red cabbage and potatoes. From there we walked to Huisinge and to Middlestum, which was our destination.

This is my story for the moment. If there is an interest from those that will react or other that have had the same experience I am prepared to give more information. I conclude by given you my heartfelt greetings.

E.R. van Leeuwn, Rotterdam

Een karretje op een zandweg reed
De maan scheen helder, de weg was breed
Het paardje liep met lusten;
('k Wed, dat het zelf zijn weg wel vindt)
De voerman lei te rusten.
Ik wens je wèl-thuis, me vrind, me vrind!
Ik wens je wel thuis me vrind


Een karretje reed langs Berg en Dal;
De nacht was donker, de weg was smal
Het paard liep als met vleugels
(De sneeuwjacht zweept zijn ogen blind)
De voerman houdt de teugels
Ik wens je wèl-thuis, me vrind, me vrind!
Ik wens je wel thuis me vrind


Eén karretje keert behouden weer;
Het ànder heeft er geen voerman meer
Waar mag hij zijn gebleven?
'k Wed ­ dat je 'em op de zandweg vindt,
Of moog'lijk wel daarnéven.
Hij komt niet weer thuis, die vrind, die vrind!
Hij komt niet meer thuis, die vrind

(En misdaad is verwacht)

THE CART THAT RODE ON THE SANDY TRACK
(loosely translated)
The cart that drove on the sandy track
The moon was bright, and the road was wide
The horse walked with vigor
(I'll bet that it could find its own way)
The coachman was resting
I wish you safe home, my friend, my friend
I wish you safe home my my friend

The cart that drove past valley and hill
The night was dark, the road was narrow
The horse ran as if it had wings
(The snow blizzard blinded it)
The coachman holds the reins
I wish you safe home, my friend, my friend

One cart arrives safely home
But the other no longer has a coachman
Where might he have disappeared to?
(I'll bet that you'll find him on the sandy track)
Or possibly, farther away
He's not coming home, that friend, that friend!
He's not coming home, that friend.

(Foul play is suspected!)

Real Rotterdammers attribute this poem to the Kromme Zandweg that was wedged between
the Wielewaal (west); Charlois (noord) and Pendrecht (zuid) in Rotterdam Zuid.
The romantics compared this area to the Garden of Eden with the flour windmill called the "Zandweg."
(See: www.rotterdammers.nl/buurten/zandweg)
That connection is a little tenuous because the Kromme Zandweg is as flat as a pancake as there are no valleys there!

The author of "het karretje" originally called "Twee Voreman" (Two coachmen.) : J.P. Heije